TRADUTTORE TRADITORE, AUTORE TRADITORE

Gisteren galmden die woorden opnieuw door mijn hoofd. Traduttore traditore... Een uitdrukking die stelt dat de vertaler van nature een verrader is. Een dubbelzinnig, persoonlijkheidsloos iemand die zich verschuilt achter de schrijver een verrader of een overloper die toch over de macht beschikt om bij het overzetten van de bron- naar de doeltaal bepaalde connotaties en zelfs hele betekenissen weg te gommen. Zo kan de vertaler een eigen tekst met een lichtelijk of schromelijk afwijkende inhoud tot stand brengen. Er zijn zelfs oorlogen uitgebroken doorj verkeerd vertaalde uitspraken. No kidding. Vertalingen zijn echter onontkoombaar. En vertalers dus ook. Vooral voor de schrijver die in zijn eigen taal alleen in eigen land begrepen wordt.

De stem van het woord is geen cent waard als ze enkel in dovemansoren tot leven komt. Gisteren schitterde Roberto Saviano, schrijver van het alom geprezen Gomorra, op het Crossing Border festival door een verblindende afwezigheid. De man wordt sinds de publicatie van zijn roman over de maffia bedreigd met de dood. Vertalingen hebben zijn lezerspubliek aanzienlijk uitgebreid en zijn faam de hoogte doen inschieten, zo zeer zelfs dat men hem maar al te graag zou willen neerschieten. Dit herinnert ons eraan dat de strijd nog lang niet gestreden is. Dat het fundamenteel recht om onze mening te uiten nog steeds in veel gevallen louter een holle expressie is die door de novemberwind mag worden weggeblazen als we deze niet ten volle mogen benutten. Mogen is hier weloverwogen geplaatst, het impliceert namelijk dat we toestemming moeten vragen aan de onzichtbare doch alomtegenwoordige gluurder die over de voorovergebogen schouder van de schrijver toezicht houdt en zich hoofdschuddend, met afkeurende blik, klakkend met de tong, sissend en berispend uitspreekt. Op de vingers getikt als een kleuter die buiten de lijnen heeft gekleurd. Vinger op de mond, ja, goed zo, sluiten die mond, shhht, shut up als je me nog te vriend wenst te houden. Maar een schrijver kan die valse vriendschap, dat gemaakt kameraadschap missen als kiespijn, want hij zoekt naarstig naar lezers, bondgenoten in de kritische geest, hoofden waar zijn woorden veilig zijn. En vrij.

Zo herinner ik me een gesprek van enkele maanden geleden met Rafik Lahlou, een van Marokko's machtigste en welvarendste persmensen. Hij vroeg me welke Marokkaanse auteur ik de moeite vond om te lezen. Onomwonden en met een kinderlijk naïef enthousiasme antwoordde ik: ´Ben Jelloun. Uiteraard.´ Zijn houding verstrakte onmiddellijk, zijn lippen versmalden tot een zuinige, strakke streep, hij tuurde geïrriteerd rond en lispelde verward en met zijn wimpers knipperend: ´Vind je? Echt? Maar hij is zo controversieel.´ Nog steeds glimlachend repliceerde ik dat ik wel houd van wat controverse. Voor ik het goed en wel besefte liep hij door de draaideuren van het etablissement, liet hij zich opslokken door de wervelende menigte van de straten van Casa. Dat Ben Jelloun meer politieke vijanden dan vrienden heeft en dat veel hoogwaardigheidsbekleders zijn scherpe pen vrezen, wist ik al. Dat hun tegenkantingen hem gestolen kunnen worden ook.

Wanneer een woord meer wordt dan een verzameling van holle letters, maar een mening vormt die wanneer geventileerd een zekere macht verwerft, dan begint het een eigen leven te leiden. Literatuur is machtig, maakt deel uit van de cultuur en kan een reflectie bieden van onze of een andere samenleving. Revoluties die de geschiedenis in een andere richting hebben gedraaid zijn altijd ontsproten aan een idee,  een gedachte in het hoofd, die zijn weg naar buiten heeft gevonden omdat opsluiting in die schedel tot ontploffingen en kortsluitingen konden leiden. Wanneer Schrijvers met een Mening een Boek (allemaal met een hoofdletter, jep) presenteren, dan raad ik jullie aan om te zwijgen en te luisteren of te lezen. Wij zijn doof noch ongeletterd. Laten we vooral niet doen alsof we dat wel zijn.