De machinetaal van het menselijk brein

Priya heeft er al over geschreven, maar: vertalen is uiteindelijk het essentiële, alledaagse proces dat plaatsvindt tussen taal, in welke vorm dan ook, en het menselijk brein. Ook als er geen overschakeling gemaakt hoeft te worden tussen, zeg, het Dinka en het West-Vlaams. Wie een boek leest verwerkt het geschreven woord naar zijn of haar persoonlijke beleving. Wat literaire vertalers doen is een ‘harde’ interpretatie aan het papier toevertrouwen, zodat andere lezers daar hun eigen interpretatie weer op los kunnen laten.

De Amerikaanse sciencefictionschrijver Neal Stephenson ontvouwt in zijn boek Snow Crash – naast een kick-ass actieverhaal – een aardige theorie over moderne talen als een soort hogere programmeertaal bovenop de universele machinetaal van het menselijk brein.

Voor de niet-programmeurs: zo werken computers. Programmeertalen als C++ stellen programmeurs in staat programma’s te schrijven met abstracte, maar nog enigszins als taal herkenbare, kreten. Een zogenaamde compiler werkt de code vervolgens om naar de basale commando’s waar een computerchip iets mee kan: instructies als optellen, aftrekken, bits een plekje geven, insteken, omslaan, doorhalen en af laten gaan.

Zo zou volgens Stephenson, of althans de linguist die een hoofdrol speelt in zijn boek, het menselijk brein ook werken. Hij haalt er zelfs de toren van Babel bij. Vóór dat bouwwerk vertrouwden de mensen op de oorspronkelijke breintaal. Ná de toren kwamen de verschillende ‘hogere’ talen er bovenop, van het Farsi tot het Antwerps.

Niemand kon elkaar meer verstaan, maar de overschakeling had ook voordelen. Volgens Stephenson – en hier wordt het pas écht sciencefiction – had de breintaal namelijk aanzienlijke beperkingen. Je kon er namelijk alleen commando’s mee geven. Weer een computerparallel: flarden programmeercode zouden als een virus rondzingen en ervoor zorgen dat de oude Soemeriërs braaf werkten op het land, broden bakten en ga zo maar door.

Natuurlijk is er in Snow Crash een bad guy die misbruik maakt van de breintaal. Door zich de eeuwenoude menselijke machinetaal eigen te maken, kan hij mensen als het ware herprogrammeren. Hij houdt ze in zijn greep en gebruikt ze om de wereld te veroveren. Held Hiro Protagonist steekt hier gelukkig een stokje voor – als ik het me goed herinner met behulp van vliegende skateboards en een flinke dosis explosieven.

Persoonlijk zie ik de machinetaal van het menselijk brein liever niet als een reeks commando’s. Eerder als een dynamisch landschap van emoties. Dat zou verklaren waarom een Duitser, die de vertaling van mijn boek op zich laat inwerken, net zoiets voelt als een Nederlandse lezer. De hogere programmeertaal is misschien anders, maar de machinetaal komt overeen. De emoties van de machinetaal zijn universeel.

Natuurlijk moeten er ook commando’s uitgestuurd worden, maar dat vergelijk ik liever met de accountancy-afdeling. Sure, ze doen hun werk vlijtig en zorgvuldig, en ik zou niet zonder ze kunnen. Maar om ze nou de touwtjes in handen te geven...